Türkiye ve ABD: Tam Yol Devam

Türkiye ile ABD arasında gerçekleşen 7 Aralık 2009 zirvesi ve sonuçlarını değerlendirmeden önce genel bir küresel sistem, Türkiye ve ABD fotoğrafını sunmanın, iki ülke ilişkilerinde artan ivmeyi anlamayı kolaylaştıracağına inanmaktayım. Açıktır ki bugün iki ülke arasındaki “model ortaklığa” giden süreç tek taraflı olmaktan öte iki taraftaki siyasal, ekonomik yapısal dönüşümlerin bir sonucudur.

Küreselleşmenin, Berlin duvarının yıkılmasından sonra kürenin her noktasına etkin nüfuzu ve oluşturduğu yeni denklemler, Türkiye için yeni fırsat kapılarının açılmasına sebep olmuştur. Ayrıca küreselleşmenin getirdikleri ile beraber “güç” tanımında kritik değişimin yaşanması ve “askeri” gücün sabit değişken olmaktan çıkarak, liberal ekonomi ve insan hakları gibi moral değerlerin belirleyiciliğinin artması, ülkeler arası güçler dengesinde değişimi de beraberinde getirdi. Tabii bu noktada ABD eski Başkanı George W. Bush’un Neo-Con eksenli dış ve iç politikada meydana getirdiği yıkımın ve iktidarının son dönemlerinde meydana gelen küresel finans krizinin, küresel sistemdeki çok boyutlu yapılanmayı hızlandırdığını vurgulamak yanlış olmayacaktır. Prof. Dr. Fuat Keyman’ın TRT-1’de katıldığı bir programda ifade ettiği gibi Bush sonrası küresel sistemin mevcut durumu “Çalkantı, Risk ve Belirsizlik”ten ibaretti. “Yumuşak Güç” kavramının yaratıcısı Joseph S. Nye’ın da ifade ettiği gibi mevcut küresel düzenin en güçlü askeri gücü ABD’nin dahi yeni küresel sistemin sorunlarına çözüm bulmada etkinliği sınırlı olacaktır. Nye, günümüz dünyasında “bağlar ve bağlantıda olma durumu, amaca uygun gücün önemli bir kaynağı haline geliyor” diyerek, ülkeler arasında artan işbirliği ihtiyacını da ortaya koymaktadır. Nye’e göre ABD, 21. Yüzyılın soruları için “ortak tehditleri ve sorunları göğüsleyecek uluslararası kurumların ve koalisyonların inşasına yardım etmek zorunda. Bu bağlamda güç artı toplamlı bir oyun (positive sum game) haline geliyor. Bu çerçevede Nye, ABD’nin 21. Yüzyıldaki gücünü ve etkinliğini koruması ve hedeflerine ulaşması için “diğerlerinin güçlenmesi”ni sağlamanın yardımcı olacağını ifade etmektedir.

Newsweek dergisi editörü Fareed Zakaria ise ABD’nin 8 yıllık Bush yönetimi döneminde odağını kaybeden ABD dış politikası ve beraberinde meydana gelen finansal kriz neticesinde, Obama yönetiminin çevre problemlerle uğraşmayı bırakarak, daha merkezi ve kendisi için daha hayati olan, ülke içi ekonomik ve sosyal problemlerin çözülmesi, teknolojide inovasyonun sağlanması ve merkezi güçlerle ilişkilerdeki gerilim alanların giderilmesini gibi asli meselelere odaklanmayı amaçladığını ifade etmektedir. Bu çerçevede Obama yönetiminin dış ve iç politikada teraziyi dengelemek amacıyla, Bush döneminin özelikle ilk dört yılındaki “askeri güç merkezli idealizm”in yerine “Amerikan Realizmi” olarak ifade edilen ve ABD’nin dış politikada enerjisini gereğinden fazla harcamasına sebep olacak maceralara atılmasını engelleyecek, daha seçici bir dış politikayı tercih edeceğini ifade etmektedir. Zakaria, Obama’nın vizyonunu şu şekilde ifade ediyor, “Bush döneminin hesapsızca verilmiş vaatlerinin ve ucu açık müdahalelerini azaltırken, belki Bill Clinton’un dünyaya yaklaşımından bile daha disiplinli, daha şeffaf ve fark gözeten bir politika istiyor”. Zakaria’ya göre, Obama’nın, her liderin hayalinde olan bir Winston Churchill olmayı tercih etmek yerine daha realist bir çerçeveyi tercih etmektedir: “Obama, Amerikan çıkarlarına çok daha iyi odaklanıp, bu çıkarlara ulaşmak için çareler üretiyor ve gözlerini ödülden ayırmıyor.” Obama’nın, “Amerikan dış politikasını aşırı ve saldırgan olmaktan çıkararak ılımlı bir zemine oturtmak gibi iddialı bir işe giriştiğini” ifade eden Zakaria, böyle bir yönelim aynı zamanda “tek taraflı bir yaklaşımın bir tarafa bırakılması anlamına geldiğini” vurgulayarak, özü itibariyle Nye ile ortak noktada buluşuyor. Zakaria, ABD’nin geçmişteki süper güçlerden ders alması gerektiğini ifade ederek, mevcut konumunu korumasının yolunun ekonomik büyümeye ve teknolojik yeniliklere odaklanmak, olduğunu ifade ediyor. Bu çerçevede Obama yönetimi için bir neo-Monroe doktrininin hayata geçirilmesini ve küresel iktidar merkezlerine odaklanmak gereği ifade ederek, ABD’nin 21. Yüzyılda merkezi rolünün Pasifikteki dengeleyici gücü olacağını ifade ediyor. Esas olarak Obama’nın geçtiğimiz günlerde “Nobel Barış Ödülü”nü alırken yaptığı hayli geniş kapsamlı ve savaşın kimi zaman gerekliliğini vurgulayan konuşmasının, bir anlamda, ABD dış politikası ve tabii dünyanın diğer geri kalan kısmı için bir anlamda “Rules of Engagement – Oyunun Kuralları”nı çizdiğini ifade etmek yanlış olmayacaktır. Kısacası, Obama, adeta 21. Yüzyılda ABD’nin küresel gücünün devam etmesini sağlayacak bir “Lincoln ve Monroe karışımı bir Restorasyon dönemi Başkanı” olduğunu ifade edebiliriz. Elbette Obama’nın söz konusu restorasyonu başarıp başarmamasında uluslararası alanda uygun ortaklar bulmasına ve ne derecede bir yetki devrine izin vereceğine bağlı bulunmaktadır.

Ortadoğu’daki tek Gerçek Ülke
Türkiye ve çevre coğrafyası ile ilgili herhangi bir ideolojik ve kavramsal bagaj taşımayan bir birey düşünelim. Bu bireyin önüne Türkiye’yi ve çevre coğrafyasını gösteren bir harita konuyor, sonrasında ise harita dahilindeki ülkelerle ilgili ekonomik, siyasi, tarihi ve kültürel bilgiler yorumsuz olarak sunuluyor ve Türkiye’nin söz konusu ülkelerle nasıl bir ilişkiler bütünü yürütmesi gerektiği kendisine soruluyor; cevap ne olurdu? Aşağı yukarı bugünkü dış politika çerçevesini anlatacağını iddia edebiliriz. Çünkü Türkiye gibi kaderini coğrafyasının çizdiği bir ülkenin vasatı dahi bunu gerektirmektir. Bu vasatın gelişmesi, ekonomi, askeri ve siyasi standartların işleyişine göre düşer veya yükselir. Türkiye, son yıllardaki atılımları ile bu vasatı aşarak yükseliş dönemine girmiştir. Türkiye’nin bu fırsatlardan özellikle Deniz Zeyrek’in 17 Kasım tarihli Radikal gazetesindeki yazısında ifade ettiği gibi doksanlı yıllarda TSK’nın öncelikli belirleyici olduğu “güvenlik eksenli” dış politikalar nedeniyle tam anlamıyla faydalanamadığını görmekteyiz. Ama söz konusu yıllarda, temelini Turgut Özal’ın attığı liberal eksenli ekonomik ve siyasal politikaların açtığı yolda, Türkiye’de gelişen sivil toplum ve Anadolu’nun çeşitli şehirlerinden yükselen yeni sermaye akımının oluşturduğu dalga, bir noktada küreselleşen dünya ile bütünleşecekti.
Bu çerçevede ABD Başkanı Obama’nın Nisan ayındaki Türkiye ziyareti ve kullandığı “model ortaklık” kavramı çok daha anlam kazanmaktadır. Obama yönetimi, “Geniş Ortadoğu” gibi 21. Yüzyılın önemli ama yeni dünyanın küresel iktidar merkezinin çevresinde kalan sorunlu bir alanda Türkiye gibi “yapıcı ve güçlü” bir bölgesel güçle geliştireceği ilişkilere ihtiyaç duyduğu açıktır. Ortadoğu’nun önemli düşünürlerinden Rami G. Huri’nin, Türkiye ile ilgili tespitleri, Türkiye-ABD ilişkilerinde, esas olarak Obama yönetimi için Türkiye’nin neden “model ortak” olduğu sorusuna da yanıt olmaktadır. Huri, “Ortadoğu’daki tek gerçek ülke Türkiye” başlıklı yazısında şu önemli tespitlerde bulunuyor:
1) Türkiye’nin, canlı iç politikaya, dinamik sosyal-kültürel hayata ve güçlü ekonomisine sahip olması,
2) İnisiyatif alarak liderlik yapan fakat aynı zamanda düzenli seçimlerle vatandaşlara hesap veren bir hükümet kurumunun varlığı,
3) Türkiye, Ortadoğu’da hem demokratik bir iç sisteme, hem de faal bir dış politikaya sahip tek ülke,
4) İç politikanın vatandaşlarının çoğunluğunun tanımladığı yönde ilerlemesine imkan veren ifade ve toplanma özgürlüğü,
5) Ordu ve güvenlik kurumları üzerindeki sivil otorite,
6) Azınlıkların çoğunluk tarafından tanınması gereken haklar talep ettiği çoğulcu bir toplumun gerçekleriyle uzlaşmak yönünde pragmatik ve alçakgönüllü bir realizm.

Huri’nin çizdiği çerçeve, Türkiye’nin mevcut, siyasal, ekonomik ve sosyal yapısı ile adeta hem Amerikan idealizmin salık verdiği demokrasi ve özgürlükler hususunda önemli bir ortak olacağı hem de pragmatik ve realist düşünce eksenli yumuşak gücü ile Amerikan Realizminin kuvvetli bir ortağı olduğunu ifade etmektedir. Bilgi üniversitesi öğretim üyesi Soli Özel bu durumu, “ülkenin etrafında istikrar bölgeleri yaratmak, ihtilaftan kaçınmak ve ekonomik genişlemenin şartlarını hazırlamak için tasarlanmış olan komşularla sıfır sorun ilkesine dayalı bir politika” olarak ifade ediyor. Böyle bir politikanın önceliği elbette çevre coğrafyada kapsamlı bir barışı önceleyen, çatışma alanlarını mümkün olduğunca sınırlayan, Dışişleri Bakanı Ahmed Davutoğlu’nun ifadesiyle “düzen kurucu” bir dış politikayı üretmek anlamına gelmektedir. Başbakanlık Başdanışmanı Doç. Dr. İbrahim Kalın’ın da ifade ettiği gibi son 10 yılda Türkiye toplumu “Hz. Mevlana’nın pergel metaforunda olduğu gibi bir nokta belirledi”, “ayağını oraya sağlam bastı” ve sonrasında “bütün dünya benimdir” diyerek, ilgisini büyük resme yöneltti. Bu çerçevede Türkiye, İsrail dahil bölgedeki statükolarını korumak isteyen ülkelerden farklılık oluşturmaktadır. Aynı zamanda Huri’nin vurgulamaları, Türkiye’nin AK Parti döneminde özellikle Arap ülkeleri ve diğer çevre coğrafyalarda oluşturduğu etkinin retorik düzeyde olmaktan çok yapısal nedenlere dayandığını ve çekim merkezi oluşturduğunu vurgulamaktadır. Türkiye gibi nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan bir ülkenin ekonomiden, sosyal düzeye yakaladığı başarı, Cebelitarık’tan, Kabil’e kadar demokrasi ve özgürlük talebi olan halklar için önemli bir model oluşturmuş ve bu çerçevede de İran’dan daha etkin ve derin bir etkiye bölgede sahip olmuştur. 7 Aralık 2009 Washington zirvesinde ABD Başkanı Obama’nın Türkiye için kullanmış olduğu “Türkiye büyük bir ülke, Dünyadaki nüfuzu artıyor” sözlerin zeminini de yukarıdaki olgular oluşturmaktadır.

“Z” Raporu Alındı
Yukarıda çizdiğim küresel sistem, ABD ve Türkiye merkezli analizin ardından Erdoğan ile Obama arasında gerçekleşen 7 Aralık zirvesini değerlendirmek kolaylaşacaktır. Öncelikle Başbakan Erdoğan’ın ziyareti sembolik anlamı yoğun bir nitelik de taşımaktadır. Bu yönüyle de Türkiye ABD ilişkilerindeki değişimle ilgili ipucu da sunmuştur. İlk kez bir Türk Başbakanı, yeni seçilmiş bir ABD Başkanının Türkiye ziyareti ertesinde (yaklaşık 8 ay) Washington’a resmi bir ziyaret etmiştir. Başbakan Erdoğan’ın Washington ziyaretini şu şekilde özetleyebiliriz: "Model ortaklık" gözden geçirilmiş; eksiler ve artılar teraziye konmuş, hasar tespiti yapılmış ve yola devam denmiştir! Kısaca ikili ilişkilerde bir “Z” raporu alınmıştır.

Bilindiği üzere, söz konusu ziyaretin normalde 29 Ekim’de yapılması planlanmış ama bu tarihin Cumhuriyet Bayramına denk gelmesi nedeniyle, 7 Aralık tarihi iki liderin ajandası açısından en uygun tarih olarak belirlenmişti. Tabii 29 Ekim dönemindeki dünya ve Türkiye gündeminin 7 Aralık 2009 tarihine kadar oldukça sıcaklaştığını görmekteyiz. ABD Başkanı Barack H. Obama’nın geçtiğimiz günlerde açıkladığı Afganistan stratejisi, İran’la ABD ve Batılı ülkeler arasında giderek tırmanan gerilim, Türkiye’de Kürt/Demokratik Açılımının, DTP ve PKK tarafından suni bir krizle sabote edilmek istenerek çıkmaza sürüklenmesi gibi unsurlar, Türkiye’nin dış politikasında eksen değişimi tartışmaları zirvenin yükünü artırır ve gölgelemeye çalışırken; Türkiye İsrail ilişkilerinde artan gerilimin geçtiğimiz haftalarda giderek soğuması belki de son derece sıcak gündemin üzerindeki bir ağırlığın alınması neticesini doğurmuştur. Ayrıca Obama yönetimi nezdinde ultra radikal ve muhafazakar nitelikli bir İsrail hükümetinin oluşturduğu rahatsızlığın da İsrail konusunun ana gündem maddelerinden birisi olmasını engellemiştir. Bununla beraber Başbakan Erdoğan’ın ABD ziyaretinde Yahudi lobi kuruluşları ile direk temasta bulunmaması ve Başbakan Erdoğan’ın İsrail’le ilgili Washington’daki sözleri Türk tarafında hala daha İsrail’e karşı bir tepkinin varolduğunu ve kısa dönemde bu tutumun devam edeceğini göstermiştir.

Büyük resme Odaklanmak
Tüm bu çerçevede gündemin sıcaklığının, iki lider arasındaki görüşmelere damga vurmuştur: Bunlar sırasıyla, Afganistan, İran, Ermenistan’la ilişkiler ve Kürt meselesi olacak gibi duruyor. Obama’nın ek 30 bin asker gönderimini içerdiği Afganistan paketi ve NATO üyelerinden de muharip güç beklentisi, Türkiye’den benzer beklentilerin olabileceği yorumlarını doğurmuştu. Ne var ki Türkiye’nin Afganistan’da muharip güçten çok, alt yapı ve askeri eğitim faaliyetlerine ağırlık verilmesi ve Afgan halkının sosyal-ekonomik problemlerine melhem olacak, adeta bir devlet inşa sürecinin, ABD’nin Afganistan’daki en önemli eksiliğini kapatan bir işlev görmesinin son derece önemli nitelik taşıdığı açıktır. Çünkü Obama’nın son açıkladığı Afganistan planı, Afgan halkı için neredeyse hiçbir şey vaat etmemekte ve sadece askeri mücadeleyi ön plana çıkarmaktaydı. İki liderin görüşmesi sonrasında Afganistan’la ilgili iki ülkenin konumu korumasının bu çerçevede daha anlaşılır olduğu açıktır. Ayrıca, Ahmed Davutoğlu’nun Mayıs ayında Dışişleri Bakanlığı görevine gelmesinden itibaren Türk dış politikasında artan ivmenin de Washington’daki muhataplara bizzat ilk elden ve şeffaf bir şekilde anlatılmasının da mümkün olması, son haftalarda “Yeni Osmanlılık” terimi etrafında oluşturulmak istenen spekülatif havanın dağıtılması yolunda önemli bir işlevin yerine getirilmesini de sağlamıştır. Zaman gazetesi ABD temsilcisi Ali H. Aslan’ın aktarmış olduğu ABD Dışişleri Bakan yardımcısı, Philip Gordon’un düşünce kuruluşu CFR’de verdiği mesajların bu noktada önemli olduğu açıktır. Gordon’un, “İran’da farklarımız taktiksel”, “Afganistan’da işbirliğimiz mükemmel”, “Karabağ, Türkiye-Ermenistan normalleşmesine ön şart olmasın” ve “Türkiye Batı’ya yüz çevirmiyor” ifadeleri, ABD-Türkiye ilişkilerinin küçük meseleleri krize çevirmektense, büyük resme odaklandığını göstermektedir.

Sivil Siyasetin Ana Belirleyiciliği Kabul Edildi
Başbakan Erdoğan’ın ABD ziyaretinin yukarıda belirlenen hususlar dışında, Türk Dış politikasındaki yapısal değişikliğinde vurgulanması açısından önem arz edecektir. 7 Aralık’ta gerçekleşecek zirve ile sivil iradenin/siyaset dış politika üzerindeki ana belirleyici rolü kabul edilmiş ve desteklenmiş olacaktır. Bu değişimin geçtiğimiz bir ay içinde İsrail Cumhurbaşkanı Şimon Peres’ten, ABD’deki Neo-Con ekibin etkin isimlerinden David Wurmser’e, siyaset bilimci Eric Jan Zürcher’e kadar, Türk Dış Politikasında askeri bürokrasinin solan etkisine dikkat çekildiği ve sivil iradenin yükselişinin vurgulandığı görülmektedir. Bu rol değişiminin, 5 Kasım 2007’de, dönemin ABD Dışişleri Bakanı Condeleeza Rice’ın ABD dış politikasına, neo-con ekibi ekarte ederek yerleştirdiği “Amerikan Realizmi” anlayışı sonucu kabul gördüğü, Wurmser’in 29 Kasım tarihli HaberTürk gazetesinden Tülin Daloğlu’na verdiği demeçle görülmektedir. 5 Kasım’da kabul gören bu rol değişimi 7 Aralık 2009 zirvesi ile onay aldığı anlaşılmaktadır, ki aslında Obama yönetiminin ABD çıkarları açısından bu değişimi onaylamak zorunda olduğu da iddia edilebilir. Bu noktada Dışişleri Bakanı Ahmed Davutoğlu’nun SETA Vakfının Washingtodaki bürosunun açılış programında yapmış olduğu konuşmada, “Türkiye vizyona, yumuşak güce, tutarlı dış politikaya, evrensel bir dili temel alan ve hem doğu, hem batı, hem kuzey hem güneyde küresel barış ekseni yaratmaya çalışan bir anlayışı geliştirme çabası içinde. Eksen nerede? Eksen Ankara’da” ifadelerini içeren konuşmasının hem “eksen değişimi” eleştirilerine bir cevap niteliği taşıdığı hem de Türk dış politikasının yeni genel çerçevesini çizdiği vurgulanmalıdır. ABD’nin Türk hükümetinin dış politika üstündeki “sivil” iradesini kabulü sadece dış politikaya değil Türkiye’nin iç politikasına kadar yansıyan zor bir süreci içeren ama derin etkileri de beraberinde getirecektir.

Daha Reel bir Zemin
Sonuç olarak 7 Aralık Zirvesi, Türk medyasında maddeler halinde sıralanan güncel sonuçları, terörle mücadelede destek (PKK ve El-Kaide), Irak, Afganistan, Ortadoğu Barış Süreçleri ve İran meselesinde işbirliği, dışında belki de önümüzdeki yüzyıla yayılacak ilişkilerin doğasına etki eden bir sonuç oluşturmuştur. İkili ilişkilerde başlamış olan “model ortaklık” döneminde, yeni bir safhaya bu ziyaret sonucunda girilmiştir. Bu zirve Türkiye’nin 21. Yüzyılın küresel aktörlerinden birisi olmasını da beraberinde getirebilecektir. Türkiye’nin Orta Avrupa’dan, Avrasya’ya artan etkinliği, enerjiden, nükleer silahlanmaya, ekonomiye ve Ortadoğu sorununa kadar çetrefilli konularda majör aktörlerden birisi konumuna yükselmesine sebep olmuştur. Bu çerçevede kendi eksenini oluşturmak isteyen Türkiye’nin, her ne kadar kimi sarsıntılar geçirse de küresel düzenin süper gücü ABD ile benzer dalga boylarını taşıması, politikaların uygulanmasını da kolaylaştıracaktır. 7 Aralık zirvesi açıktır ki Türk-ABD ilişkilerinin Soğuk Savaş dönemindeki tek boyutlu ilişki çerçevesinden çıkarak, sivil siyasetin belirleyici olduğu çok boyutlu bir niteliğe yükseldiğinin de ifadesi olacaktır. Dışişleri Bakanı Ahmed Davutoğlu’nun iki ülke arasındaki ilişkilerin doğasında değişimi ifade eden, “Türk Amerikan ilişkileri normalleşiyor”, Türkiye artık Amerika’nın masaya koyduğu taleplere cevap vermeye çalışan bir “özne” değil, iki müttefik taraftan biri. Yıllarca Amerika talep eder, Türkiye kabul etmezse bedel öder gibi bir psikoloji vardı. Şimdi farklı olabileceğimizi herkes kabul ediyor” çerçevesi ve “tabii ki ABD bir süper güç. Eşit demem. Ama daha stratejik ve daha ahlaki bir ilişki” şeklindeki realist yaklaşımı, iki ülke arasındaki temel değişimi ve kazancı da ifade etmektedir. 7 Aralık zirvesi ile Türkiye Amerika ilişkileri ortak çıkar noktalarının çoğaldığı daha reel bir zemine oturmuştur. Türkiye, ABD’nin Geniş Ortadoğu’da sığınacağı güvenli bir limandır. Ne var ki Türkiye’nin Washington’la ilişkilerinde zafiyete ve boşluğa izin vermemesi, ilişkilerin geleceği açısından önem taşımaktadır. 7 Aralık zirvesi öncesinde görüldüğü gibi hem küresel sistemde hem de Türkiye içinde statükonun sürmesini amaçlayanların Washington’da faaliyetlerine devam etmek isteyecekleri açıktır. Türkiye’nin çok boyutlu dış politikasını sürdürürken, ABD’nin hassasiyetlerine de mümkün olduğunca riayet etmesi gerekmektedir. Ali H. Aslan’ın da ifade ettiği gibi “Washington boş bırakmaya gelmez.”

Sernur Yassıkaya

Sernur'un Notu: Ocak ayında yayınlanacak bir dergi için kaleme almış olduğum değerlendirme yazısıdır.